Wat is marktpsychologie?

Marktpsychologie, in het Engels market psychology, is de gezamenlijke stemming van iedereen die in een markt handelt: de angst, hebzucht, hoop en paniek die koersen verder omhoog of omlaag duwen dan de fundamentals alleen zouden rechtvaardigen. Het verklaart waarom koersen vaak in beide richtingen doorschieten, op de aandelenmarkt en op de cryptomarkt, en waarom beleggers zo vaak dicht bij de top kopen en dicht bij de bodem verkopen.

Wat is marktpsychologie, in gewone woorden?

Marktpsychologie beschrijft hoe de emoties van marktdeelnemers samen koersbewegingen opleveren. Koersen worden bepaald door mensen (en de algoritmes die zij programmeren), en mensen zijn niet altijd rationeel. Als de meeste beleggers optimistisch zijn, tilt de koopdruk de koersen omhoog; als angst de overhand krijgt, duwt de verkoopdruk ze omlaag, vaak verder dan slecht nieuws alleen zou verklaren.

Het idee komt uit de behavioural finance, het vakgebied dat bestudeert hoe denkfouten financiële beslissingen beïnvloeden. Het zet vraagtekens bij de efficiënte-markthypothese, die ervan uitgaat dat koersen altijd alle beschikbare informatie weerspiegelen. In de praktijk spelen beide een rol: fundamentals zoals bedrijfswinsten bepalen op de lange termijn de waarde, terwijl het marktsentiment een groot deel van de koersschommelingen op korte termijn veroorzaakt.

Marktpsychologie is iets anders dan tradingpsychologie. Het eerste is de stemming van de hele markt; het tweede is je eigen emotionele discipline als je erop handelt.

Zo beweegt marktpsychologie de aandelenmarkt

Marktpsychologie beweegt aandelenkoersen door te veranderen hoeveel beleggers willen betalen voor dezelfde winst. De bedrijven veranderen niet van de ene op de andere week, maar de stemming eromheen wel.

• Hebzucht en optimisme. In een stijgende markt trekken beleggers recente winsten door naar de toekomst, nemen ze meer risico en betalen ze meer voor groeiverhalen.
• Angst en pessimisme. Na een flinke daling verkopen veel beleggers hun aandelen om de pijn te stoppen, ook als er niets aan het bedrijf is veranderd.
• Kuddegedrag. Mensen doen anderen na omdat dat veiliger aanvoelt. Kuddegedrag maakt van kleine markttrends grote trends, in beide richtingen.

Externe factoren zoals rentebesluiten, verkiezingen of een oorlog kunnen een omslag in gang zetten, maar de psychologie bepaalt hoe sterk de koersen reageren.

De marktcyclus en de emoties die erbij horen

De psychologie van de marktcyclus beschrijft de emotionele fasen die beleggers vaak doorlopen. Een vereenvoudigde versie ziet er zo uit:

Niet elke cyclus volgt deze patronen, en niemand kan de exacte top of bodem op het moment zelf herkennen. De waarde van het model is dat het je helpt je eigen gevoelens te herkennen als deel van een patroon.

Een voorbeeld in euro’s

Stel dat een munt in een maand verdubbelt en je, gedreven door hebzucht, er vlak bij de piek voor € 1.000 van koopt. Een paar weken later is hij 50% gedaald, je positie is € 500 waard en je verkoopt in paniek. Je hebt een tijdelijke daling omgezet in een echt verlies van € 500, en je hebt verkocht op het moment van de grootste angst. Had je in plaats daarvan elke maand € 100 belegd, dan had je tegen veel verschillende koersen gekocht, ook de lage, en was de emotionele druk van één grote beslissing veel kleiner geweest. Geen van beide aanpakken beschermt je tegen verliezen als de munt blijft dalen.

Zo beïnvloeden denkfouten beleggingsbeslissingen

Denkfouten zijn mentale kortere wegen die logisch aanvoelen, maar tot slechte beslissingen met geld leiden. De meest voorkomende bij beleggen zijn:

• Verliesaversie. Verlies doet meer pijn dan een even grote winst plezier doet, een bevinding uit het onderzoek van Daniel Kahneman en Amos Tversky. Daardoor houden beleggers verliezers te lang vast en verkopen ze winnaars te vroeg.
• Recency bias. Recente koersbewegingen voelen als de toekomst. Na een sterk jaar verwachten mensen meer van hetzelfde.
• Overmoed. Een paar gelukkige transacties laten mensen geloven dat ze een vaardigheid hebben die ze niet hebben.
• Kuddegedrag. “Iedereen koopt het” vervangt je eigen onderzoek.

Confirmation bias bij beleggen

Confirmation bias is de gewoonte om informatie op te zoeken die bevestigt wat je al denkt. Als je een munt hebt, volg je accounts die er bullish over zijn en wuif je critici weg. De algoritmes van sociale media maken dit erger door je meer te laten zien van waar je al op reageert. Een eenvoudige oplossing: schrijf voordat je koopt het sterkste argument ertegen op.

Indicatoren voor marktsentiment

Sentimentindicatoren proberen de stemming van de markt met data te meten. Ze voorspellen geen koersen, maar laten zien wanneer de emoties overspannen zijn.

• De fear and greed index. CNN publiceert een fear and greed index voor de Amerikaanse aandelenmarkt, van 0 (extreme angst) tot 100 (extreme hebzucht), op basis van zeven indicatoren zoals momentum, volatiliteit en de vraag naar obligaties als veilige haven. Een crypto fear and greed index van Alternative.me gebruikt volatiliteit, handelsvolume, sociale media en de marktdominantie van bitcoin.
• De VIX. Vaak de angstmeter genoemd; hij meet de volatiliteit die beleggers verwachten in de S&P 500.
• Volume en momentum. Stijgende koersen bij een dalend volume kunnen een teken zijn dat de koopinteresse afneemt. Tools voor technische analyse volgen deze patronen.
• Funding rates. Bij cryptotrading laten heel hoge funding rates op perpetual futures zien dat veel handelaren met geleend geld op stijgende koersen inzetten.

Marktpsychologie bij cryptotrading

Marktpsychologie is sterker op de cryptomarkt dan op de meeste financiële markten. Crypto wordt 24 uur per dag verhandeld, de meeste munten hebben geen winst die hun waarde verankert, en een groot deel van het nieuws komt via sociale media. Die combinatie versterkt elke emotie.

Twee termen komen steeds terug. FOMO, de angst om iets mis te lopen (fear of missing out), drijft late aankopen als een munt al snel stijgt. FUD, angst, onzekerheid en twijfel (fear, uncertainty and doubt), staat voor negatieve verhalen (waar of niet) die verkopen uitlokken.

Extreme volatiliteit op de cryptomarkt

Extreme volatiliteit maakt emotionele fouten duurder. Een munt kan binnen een paar weken de helft van zijn waarde verliezen, en met een hefboom wordt dat een totaal verlies. Cryptoactiva kunnen al hun waarde verliezen, en geen enkel compensatiestelsel in de EU dekt koersverliezen.

Daarom doet ook het platform ertoe. Onder MiCA moeten cryptoaanbieders met een vergunning informatie geven die correct, duidelijk en niet misleidend is, en marketing herkenbaar maken als marketing. Platforms zonder vergunning buiten MiCA pushen vaak bonussen en een hefboom die inspelen op FOMO.

Zo voorkom je dat marktpsychologie jou stuurt

Je kunt emoties niet uitzetten, maar je kunt regels opstellen die eerder in actie komen dan je emoties.

1. Schrijf een beleggingsplan. Bepaal wat je koopt, hoeveel en wanneer je zou verkopen, voordat de markt je op de proef stelt.
2. Automatiseer. Een maandelijkse aankoop van € 100 via dollar-cost averaging neemt de vraag naar de timing weg.
3. Beperk de omvang van posities. Houd elke afzonderlijke belegging met een hoog risico zo klein dat een crash je leven niet verandert. Zie positiegrootte.
4. Kijk minder vaak naar koersen. Als je elke dag kijkt, voelen normale marktschommelingen als noodsituaties.
5. Ken het belastingeffect van verkopen. In Duitsland is winst op crypto die je binnen een jaar na aankoop verkoopt bijvoorbeeld belast, terwijl particuliere beleggers geen belasting betalen over winst na meer dan een jaar. Paniekverkopen kunnen meer kosten dan de koersdaling.

Contraire strategieën proberen te kopen als de angst extreem is, en momentumstrategieën proberen op trends mee te liften. Beide kunnen een tijd werken en beide kunnen mislukken; geen van beide neemt het risico weg, en met allebei kun je geld verliezen.

Verwante begrippen

• FOMO
• FUD
• Volatiliteit
• Bull market
• Bear market